तुमचे हृदय कसे काम करते—छातीतला फ्लॅट

मी रुग्णांना हृदयाबद्दल प्रत्येक वेळी एकाच पद्धतीने समजावतो, कारण गाडीकडे परत जाईपर्यंतही हीच गोष्ट लक्षात राहते: तुमचे हृदय म्हणजे एक फ्लॅट आहे. त्यात चार खोल्या आहेत. त्यांच्या मधे दरवाजे आहेत. भिंतींच्या आत वायरिंग लपलेली आहे. आणि संपूर्ण फ्लॅटला पुरवठा करणारे पाईप बाहेरून गेले आहेत.

हृदयाची जवळजवळ प्रत्येक तपासणी या चार गोष्टींपैकी एकाची पाहणी करते. एकदा हा फ्लॅट डोळ्यांसमोर उभा राहिला की रिपोर्ट म्हणजे कोडने भरलेले पान वाटत नाही; तो तुमच्या घराच्या एखाद्या ठरावीक भागाबद्दल सर्व्हे करणाऱ्याने लिहिलेली नोंद वाटू लागतो.

चार खोल्या

तुमच्या हृदयात चार खोल्या आहेत—वरच्या दोन लहान आणि खालच्या दोन मोठ्या. वरच्या खोल्या रक्त स्वीकारतात; खालच्या खोल्या ते बाहेर पंप करतात. डॉक्टर वरच्या खोल्यांना एट्रिया आणि खालच्या खोल्यांना व्हेंट्रिकल्स म्हणतात, आणि तुमच्या रिपोर्टमध्येही हेच शब्द वापरलेले असतील.

पण त्यांची नावे महत्त्वाची नाहीत—महत्त्वाचे हे की हा फ्लॅट खरे तर शेजारी असलेले दोन फ्लॅट आहेत, ज्यांच्यामधे एकच भिंत आहे, आणि त्या भिंतीत दरवाजा नाही.

उजव्या बाजूचा फ्लॅट शरीरातून परत आलेले दमलेले रक्त घेतो आणि ताजेतवाने होण्यासाठी जवळच असलेल्या फुफ्फुसांकडे पाठवतो. डाव्या बाजूचा फ्लॅट ते ताजेतवाने झालेले रक्त स्वीकारतो आणि शरीराच्या बाकी सर्व भागांकडे पाठवतो—मेंदू, किडनी आणि पायांकडे. हा प्रवास खूप लांब आहे, म्हणून डावी खालची खोली जाड आणि मजबूत स्नायूंची असते. सर्वात जड काम तीच करते, आणि इको (echocardiography) रिपोर्टमधल्या ज्या आकड्यांची लोकांना सर्वाधिक काळजी वाटते, त्यांपैकी जवळजवळ प्रत्येक आकडा याच खोलीचे मोजमाप असतो.

खोल्यांमध्ये दोन प्रकारच्या अडचणी येऊ शकतात. त्या ताणून मोठ्या होऊ शकतात—रिपोर्टमध्ये याला डायलेटेड म्हणतात—जणू एखाद्या खोलीची भिंत पाडून टाकली आहे. किंवा त्यांच्या भिंती जाड होऊ शकतात—याला हायपरट्रॉफी म्हणतात. हे ऐकताना ताकद वाढल्यासारखे वाटते, पण सहसा याचा अर्थ उलटा असतो: अनेक वर्षे दबाव सहन केल्यावर भिंत अशी दिसते, आणि बहुतेक वेळा यामागे हाय ब्लड प्रेशर असते.

चार दरवाजे

प्रत्येक वरची खोली आणि तिच्या खाली असलेली खोली यांच्यामधे एक दरवाजा (व्हॉल्व्ह) असतो. प्रत्येक खालच्या खोलीतून रक्त पुढच्या प्रवासाला निघते, तिथे आणखी एक दरवाजा असतो. एकूण चार दरवाजे. त्यांची नावे—मायट्रल, एऑर्टिक, ट्रायकस्पिड आणि पल्मनरी—प्रत्येक इको रिपोर्टमध्ये येतात, आणि प्रत्येकासाठी स्वतंत्र ओळ असते.

हे एकाच दिशेने उघडणारे दरवाजे आहेत, आणि त्यांचा संपूर्ण उद्देश तोच आहे. रक्त फ्लॅटमधून एकाच दिशेने पुढे गेले पाहिजे; ते परत यायला नको. मागची खोली आकुंचन पावते तेव्हा दरवाजा उघडतो, आणि रक्त परत येऊ नये म्हणून नंतर बंद होतो.

म्हणून दरवाजा नेमक्या दोन प्रकारे बिघडू शकतो, आणि रिपोर्टमध्ये व्हॉल्व्हबद्दल तुम्ही वाचलेला प्रत्येक निष्कर्ष यांपैकीच एक असेल:

• तो नीट बंद होत नाही, त्यामुळे रक्त मागे गळते. तुमच्या रिपोर्टमध्ये याला म्हटले जाईल रिगर्जिटेशन, किंवा फक्त लीक, आणि त्याची ग्रेड अगदी नगण्य ते गंभीर अशी दिली जाते.
• तो पूर्ण उघडत नाही, कारण तो कडक झाला आहे, त्यामुळे रक्ताला अधिक अरुंद जागेतून जावे लागते. तुमच्या रिपोर्टमध्ये याला स्टेनोसिस म्हटले जाईल, आणि त्याची ग्रेड सौम्य ते गंभीर अशी असते.

वायरिंग

फ्लॅटला फक्त खोल्या आणि दरवाजे असून चालत नाही. खोल्यांना केव्हा आणि कोणत्या क्रमाने आकुंचन पावायचे हेही कोणीतरी सांगावे लागते—खालच्या खोल्यांपेक्षा क्षणभर आधी वरच्या खोल्या आकुंचन पावतात, म्हणजे पंप करायची वेळ येण्यापूर्वी प्रत्येक खोली भरते.

यासाठी तुमचे हृदय स्वतःची वीज स्वतः तयार करते. ते इतर कुठूनही करंट घेत नाही. उजव्या वरच्या खोलीच्या भिंतीत खोलवर पेशींचा एक छोटा समूह असतो. तो आयुष्यभर, प्रत्येक मिनिटाला, स्वतःहून साधारण साठ ते शंभर वेळा सिग्नल सोडतो—हा टायमर आहे. डॉक्टर त्याला सायनोएट्रियल नोड म्हणतात.

टायमरमधून सिग्नल वरच्या दोन्ही खोल्यांत पसरतो आणि त्यांना आकुंचन पावायला लावतो. मग तो मधल्या भिंतीजवळच्या जंक्शन बॉक्सपर्यंत—एट्रियोव्हेंट्रिक्युलर नोडपर्यंत—पोहोचतो. हा जंक्शन बॉक्स एक हुशार काम करतो: तो सिग्नल क्षणभर थांबवतो. मुद्दाम दिलेल्या या छोट्या विरामामुळे खालच्या खोल्या आकुंचन पावण्यापूर्वी वरच्या खोल्यांना पूर्ण रिकामे होण्यासाठी वेळ मिळतो.

जंक्शन बॉक्समधून वायरिंग मधल्या भिंतीच्या खाली जाते आणि शाखांमध्ये विभागते—एक शाखा उजव्या खालच्या खोलीकडे, एक डाव्या खालच्या खोलीकडे, आणि डावी शाखा पुन्हा विभागते. प्रत्येक खालच्या खोलीला स्वतःचा पुरवठा मिळतो, म्हणून विजेतील बिघाड एका बाजूवर परिणाम करू शकतो आणि दुसऱ्या बाजूवर नाही.

वायरिंगमधले बिघाड डोळ्यांसमोर सहज उभे राहतात:

• टायमर हळू किंवा जलद चालतो—विश्रांतीच्या वेळी नाडी खूप मंद किंवा खूप जलद असते
• जंक्शन बॉक्स सिग्नल पाठवायला खूप उशीर करतो किंवा सिग्नल पुढे पाठवतच नाही—रिपोर्टमध्ये याला हार्ट ब्लॉक म्हणतात
• एखादी शाखा सिग्नल पोहोचवणे थांबवते—याला बंडल ब्रांच ब्लॉक म्हणतात, म्हणजे आता एका खालच्या खोलीला त्याचा सिग्नल वळसा घेऊन येणाऱ्या लांब मार्गाने उशिरा मिळतो.
• वरच्या खोल्या ठरलेल्या क्रमाने सिग्नल सोडणे थांबवतात आणि त्याऐवजी थरथरू लागतात—याला एट्रियल फिब्रिलेशन म्हणतात, आणि हृदयाच्या ठोक्यांच्या लयीशी संबंधित सर्व अडचणींमध्ये ही सर्वांत सामान्य अडचण आहे.

पाईप

आता जवळजवळ प्रत्येकाला आश्चर्य वाटणारा भाग येतो, आणि तो नीट समजून घेण्यासाठी थोडे थांबणे योग्य ठरेल.

तुमचे हृदय रक्ताने भरलेले असते. दर मिनिटाला अनेक लिटर रक्त या चार खोल्यांमधून जाते. आणि तरीही हृदयाचा स्नायू त्यातला एक थेंबही वापरू शकत नाही. खोल्यांमधून वाहणारे रक्त फ्लॅटच्या भिंतींना पुरवठा करत नाही, अगदी इमारतीच्या विटा तिच्या आतल्या पाण्याच्या टाकीतून पाणी पीत नाहीत त्याप्रमाणे.

त्याऐवजी हृदयाच्या भिंतीचा स्वतःचा स्वतंत्र पुरवठा असतो: समोरच्या दरवाजाजवळ एऑर्टामधून निघणारे आणि हृदयाच्या बाहेरच्या पृष्ठभागावरून मागे जाणारे तीन मुख्य पाईप, ज्यांच्या अधिकाधिक लहान शाखा स्नायूच्या आतपर्यंत जातात. यांना कोरोनरी धमन्या म्हणतात.

इमारतीतला एक उभा पाईप फ्लॅटच्या ठरावीक रांगेला पाणी देतो, त्याचप्रमाणे प्रत्येक पाईप भिंतीच्या ठरावीक भागाला पुरवठा करतो. यातून एक अतिशय उपयोगी तर्क समजतो: भिंतीचा कोणता भाग अडचणीत आहे हे माहीत असेल, तर कोणता पाईप अरुंद झाला आहे हे सहसा सांगता येते. म्हणूनच डॉक्टर ECG पाहून कोणती धमनी अडचणीत असण्याची शक्यता आहे हे सांगू शकतात.

एखादा पाईप अरुंद झाला की त्याच्याकडून पुरवठा मिळणाऱ्या भिंतीच्या भागाला पुरवठा कमी पडतो—नेहमी नाही, पण जिना चढणे किंवा ट्रेन पकडण्यासाठी घाई करणे अशा कामांनी हृदयाकडून जास्त मेहनत करून घेतली की. या कमतरतेमुळे मेहनत करताना छातीत घट्टपणा जाणवतो, ज्याला डॉक्टर एंजायना म्हणतात. एखादा पाईप अचानक पूर्ण बंद झाला, तर त्या भिंतीचा पुरवठा पूर्णपणे तुटतो; तो लवकर पूर्ववत झाला नाही तर तिथला स्नायू मरतो. यालाच हार्ट अटॅक म्हणतात.

चारही गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत

फ्लॅट हे एकच घर आहे, त्यामुळे एका यंत्रणेतली अडचण दुसऱ्या यंत्रणेत दिसते. यामुळे हे उदाहरण गुंतागुंतीचे होत नाही—उलट डॉक्टरांना आजार समजण्यासाठी हाच त्याचा सर्वांत उपयोगी भाग आहे.

बंद पाईपमुळे भिंतीच्या एका भागाचा पुरवठा थांबतो, आणि पुरवठा न मिळाल्यामुळे तो भाग नीट हालचाल करणे थांबवतो. म्हणून खोल्या पाहणाऱ्या तपासणीत शांत पडलेला भाग दिसू शकतो—आणि तो भाग त्याला पुरवठा करणाऱ्या पाईपकडे थेट बोट दाखवतो. खराब झालेली भिंत तिच्यातून जाणारी वायरिंगही बिघडवू शकते, म्हणून हार्ट अटॅकनंतर ठोक्यांच्या लयीच्या समस्या अनेकदा होतात. तसेच एखादा दरवाजा अनेक वर्षे गळत राहिला, तर त्याच्या मागच्या खोलीला जास्त रक्त सांभाळावे लागते आणि ती ताणून मोठी होते—समस्या दरवाजाची असते, पण ती खोलीची समस्या म्हणून समोर येते.

म्हणूनच एक सामान्य रिपोर्ट तुमचे संपूर्ण हृदय सामान्य असल्याची हमी देऊ शकत नाही, आणि म्हणूनच डॉक्टर बाहेरून पाहताना एकमेकांसारख्या वाटणाऱ्या वेगवेगळ्या तपासण्या करायला सांगतात.

कोणती तपासणी काय पाहते

प्रत्येक तपासणी फ्लॅटचा वेगळा भाग पाहते. हा फक्त नकाशा आहे, सविस्तर माहिती नाही—प्रत्येक रिपोर्टचे स्वतंत्र पान आहे, जिथे त्यातले आकडे समजावले आहेत.

या तक्त्यातल्या किती गोष्टी एकमेकांत मिसळतात हे लक्षात घ्या, आणि कोणतीही एक ओळ सर्व काही तपासत नाही हेही पाहा. या पानातून लक्षात ठेवण्याची ही सर्वांत उपयोगी गोष्ट आहे.

या माहितीचे काय करायचे

पुढच्या वेळी रिपोर्ट वाचताना किंवा डॉक्टरांसमोर बसलेले असताना, तुम्हाला सांगितलेली गोष्ट फ्लॅटच्या योग्य भागात ठेवून पाहा. ही खोलीची, दरवाजाची, वायरिंगची की पाईपची गोष्ट आहे? मला ज्या गोष्टीची काळजी वाटते ती या तपासणीत दिसू तरी शकते का?

एखाद्या स्वतंत्र आकड्याचा कितीही शोध घेण्यापेक्षा हे दोन प्रश्न तुम्हाला अधिक माहिती असलेला रुग्ण बनवतील—आणि या साइटचा उरलेला भाग प्रत्येक वेळी एक रिपोर्ट घेऊन याच प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी तयार केला आहे.

Common questions

माझ्या डॉक्टरांनी इतक्या वेगवेगळ्या तपासण्या का सांगितल्या?

कारण कोणतीही एक तपासणी संपूर्ण फ्लॅट पाहू शकत नाही. एक तपासणी खोल्या आणि दरवाजे पाहते, दुसरी वायरिंग आणि तिसरी पाईप. डॉक्टरांनी दुसरी तपासणी सांगितली म्हणजे सहसा त्यांना पहिल्या तपासणीबद्दल शंका आहे असे नाही—ते फ्लॅटचा वेगळा भाग तपासत आहेत. दोन तपासण्यांचे निष्कर्ष एकमेकांशी जुळत नाहीत असे वाटले, तर अनेकदा त्याचे कारण त्या एकच गोष्ट पाहत नव्हत्या हे असते.

सर्वांत महत्त्वाची तपासणी कोणती?

तुमच्या ठरावीक प्रश्नाचे उत्तर देणारी तपासणी. यांची कोणतीही क्रमवारी नाही. चालताना छातीत दुखण्याच्या समस्येसाठी अगदी योग्य असलेली तपासणी धडधड जाणवण्याच्या समस्येसाठी निरुपयोगी असू शकते, कारण पहिला प्रश्न पाईपचा आहे आणि दुसरा वायरिंगचा.

माझ्या रिपोर्टमध्ये सगळे सामान्य आहे, म्हणजे माझे हृदय पूर्णपणे ठीक आहे का?

याचा अर्थ तपासणी फ्लॅटचा जो भाग पाहते, तो तपासणीच्या दिवशी सामान्य दिसला. सामान्य इको म्हणजे खोल्या आणि दरवाजे व्यवस्थित काम करत आहेत; त्यामुळे पाईप ठीक असल्याचे सिद्ध होत नाही, कारण इकोमध्ये पाईप अजिबात दिसत नाहीत. म्हणूनच एखाद्या रिपोर्टबद्दल डॉक्टरांनी तुम्हाला काळजी करू नका असे सांगितले, तरी त्यांना दुसरी तपासणी करायची असू शकते.

मग माझ्या हृदयातला ब्लॉकेज नेमका कुठे आहे—हृदयाच्या आतच का?

जवळजवळ कधीच खोल्यांच्या आत नाही. लोक हृदयात ब्लॉकेज म्हणतात, तेव्हा जवळजवळ नेहमीच त्यांचा अर्थ हृदयाच्या भिंतीच्या बाहेरून जाणाऱ्या पुरवठ्याच्या पाईपपैकी एक अरुंद झाला आहे असा असतो. खोल्यांमधले रक्त वाहत राहते; पुरवठा खुद्द भिंतीला कमी पडतो.

हृदय मोठे असणे म्हणजे ते अधिक मजबूत असते का?

नाही—सहसा याचा अर्थ उलटा असतो. शरीरात व्यायामामुळे स्नायू वाढणे हे चांगले लक्षण आहे. हृदयात एखादी खोली मोठी झाली असेल, तर बहुतेक वेळा त्याचे कारण ती दीर्घकाळ एखाद्या अडथळ्याविरुद्ध किंवा दबावाविरुद्ध झगडत होती हे असते, आणि ताणून मोठी झालेली खोली अधिक नाही, तर कमी कार्यक्षमतेने पंप करते.