2D इको (echocardiography) रिपोर्ट: प्रत्येक ओळीचा अर्थ

2D इको म्हणजे तुमच्या हृदयाची अल्ट्रासाऊंड फिल्म. छातीवर थोडे जेल लावून प्रोब फिरवला जातो आणि ध्वनिलहरी—गर्भावस्थेतील तपासणीसाठी वापरतात त्याच प्रकारच्या—परत येऊन प्रत्येक ठोक्यागणिक काम करणाऱ्या हृदयाचे हलते चित्र तयार करतात. शरीरात काहीही घातले जात नाही, रेडिएशन नसते आणि तपासणीला सहसा पंधरा ते तीस मिनिटे लागतात.

तुम्ही तुमचे हृदय कसे काम करते हे वाचले असेल, तर इको म्हणजे खोल्या आणि दरवाजे (व्हॉल्व्ह) यांची तपासणी. प्रत्येक खोली किती मोठी आहे, तिच्या भिंती किती व्यवस्थित हलतात आणि प्रत्येक एकाच दिशेने उघडणारा दरवाजा (व्हॉल्व्ह) पूर्ण उघडून नीट बंद होतो का, हे यात पाहिले जाते.

या पानावर रिपोर्टमध्ये प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या ओळी साधारणपणे त्याच क्रमाने समजावून सांगितल्या आहेत. त्यांपैकी बहुतेक सामान्य असतील. प्रत्येक ओळ समजणे आवश्यक नाही—पण डॉक्टर ज्या दोन-तीन गोष्टींबद्दल बोलत आहेत त्या रिपोर्टमध्ये तुम्हाला सापडायला हव्यात.

इकोमध्ये काय दिसते आणि काय दिसत नाही

यात हृदयाचा स्नायू, चार खोल्या, चार दरवाजे (व्हॉल्व्ह), हृदयाभोवतीची पिशवी आणि या सगळ्यांतून वाहणाऱ्या रक्ताची दिशा व वेग दिसतो. ही बरीच माहिती आहे.

यात हृदयाच्या रक्तवाहिन्या (coronary arteries) दिसत नाहीत. हृदयाच्या भिंतीला रक्त पुरवणारे पाईप बाहेरच्या पृष्ठभागावर असतात आणि फक्त दोन ते तीन मिलिमीटर रुंद असतात—या तपासणीत दिसण्यासाठी ते खूपच लहान आहेत. त्यामुळे इको पूर्णपणे सामान्य असला तरी तुमच्या रक्तवाहिन्या मोकळ्या आहेत असे समजत नाही आणि तो असामान्य असला तरी त्या बंद आहेत हे त्यावरूनच सिद्ध होत नाही. या प्रश्नाचे उत्तर वेगळ्या तपासणीने मिळते: TMT, CT coronary angiogram किंवा नेहमीची angiography.

ही तपासणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या कौशल्यावरही अवलंबून असते आणि प्रामाणिक रिपोर्टमध्ये तसे नमूद केलेले असते. चित्रांची गुणवत्ता तुमच्या शरीरयष्टीवर, फुफ्फुसांवर आणि प्रोब धरणाऱ्या व्यक्तीवर अवलंबून असते. रिपोर्टमध्ये “suboptimal windows” असे लिहिलेले असू शकते. याचा अर्थ चित्रे नेहमीपेक्षा मिळवणे कठीण होते—काहीतरी लपले होते असा नाही.

इजेक्शन फ्रॅक्शन—पंपिंगचा आकडा

EF म्हणजे इजेक्शन फ्रॅक्शन, म्हणजेच हृदयाची पंप करण्याची क्षमता, आणि जवळजवळ प्रत्येकाच्या हातात दिला जाणारा व काळजी वाटायला लावणारा हा आकडा आहे.

डाव्या खालच्या खोलीला आत मोटार असलेली टाकी समजा. दोन ठोक्यांच्या मध्ये टाकी भरते. मग मोटार सुरू होऊन त्यातील काही रक्त शरीराकडे ढकलते. इजेक्शन फ्रॅक्शन म्हणजे प्रत्येक वेळी दाबल्यावर भरलेल्या टाकीतील किती भाग बाहेर जातो एवढेच.

टाकी कधीही पूर्ण रिकामी होत नाही आणि तशी होणे अपेक्षितही नाही. ताकदवान मोटार खोलीतील रक्ताच्या निम्म्याहून थोडे अधिक रक्त बाहेर ढकलते—म्हणूनच “सामान्य” EF सुमारे 55 ते 70 टक्के असतो, 100 नाही.

आता मोटार कमकुवत झाली असे समजा. प्रत्येक ठोक्याला कमी रक्त बाहेर जाईल आणि जे बाहेर जात नाही ते मागे राहील. पुढचे रक्त येते तेव्हा खोली गरजेपेक्षा जास्त भरलेली असल्याने त्यासाठी जागा कमी असेल. हे रक्त फुफ्फुसांतून येते आणि ते आत जाऊ शकले नाही तर फुफ्फुसांकडे मागे साचते. तेव्हा दम लागतो—सुरुवातीला जिना चढताना किंवा घाईने चालताना आणि नंतर सरळ झोपल्यावरही, कारण झोपल्यावर आणखी रक्त छातीकडे परत येते.

मागच्या बाजूला दबाव वाढत राहिला तर तो शेवटी हृदयाच्या उजव्या बाजूपर्यंत आणि नंतर त्यापुढील शिरांपर्यंत पोहोचतो. त्यामुळे घोटे आणि पाय सुजतात आणि काही लोकांना पोटाच्या वरच्या भागात भरल्यासारखे वाटते. ही पायांची समस्या नाही. कमकुवत मोटारीपासून सुरू झालेल्या रांगेचे हे शेवटचे टोक आहे.

सामान्य किती असते

American Society of Echocardiography नुसार संदर्भ मर्यादा पुरुषांसाठी 52–72% आणि महिलांसाठी 54–74% आहेत. भारतातील बहुतेक लॅब टेम्पलेटवर सर्वांसाठी एक सोपी मर्यादा, सहसा 55–70%, छापतात. कोणत्याही वयात आणि स्त्री किंवा पुरुष दोघांमध्येही 50% पेक्षा कमी EF सामान्य असण्याची शक्यता कमी आहे.

तुमचा आकडा कसा समजून घ्यायचा

दूर करण्यासारखा एक गैरसमज

EF 60% म्हणजे 40% blockage नाही. क्लिनिकमध्ये रिपोर्टचा सर्वाधिक वेळा केला जाणारा हा चुकीचा अर्थ आहे. इजेक्शन फ्रॅक्शन म्हणजे खोलीतील रक्ताचा बाहेर जाणारा भाग; तुमच्या रक्तवाहिन्यांमधील कशाचीही टक्केवारी नाही. या दोन आकड्यांचा एकमेकांशी काहीही संबंध नाही आणि इकोमध्ये तुमच्या रक्तवाहिन्या अजिबात दिसत नाहीत.

माहिती असावी असा एक बदल

अनेक वर्षे रिपोर्ट आणि मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये तीन ठरावीक गट वापरले जात होते: reduced (≤40%), mildly reduced (41–49%) आणि preserved (≥50%). May 2026 मध्ये प्रमुख हृदयरोग संस्थांनी नवीन संयुक्त व्याख्या प्रसिद्ध केली. यात ठरावीक मर्यादांपासून मागे येऊन उपचारांसाठी उपयोगी असे तीन गट केले—reduced, preserved आणि improved इजेक्शन फ्रॅक्शन. “Mildly reduced” हा शब्द काढून टाकण्यात आला.

काही काळ दोन्ही पद्धती वापरात राहतील: रिपोर्टचे टेम्पलेट आणि सध्याची उपचार मार्गदर्शक तत्त्वे अजूनही जुने गट छापतात. यामुळे तुमचा आकडा किंवा डॉक्टर त्यावर काय उपचार करतात, यापैकी काहीही बदलत नाही.

त्या तिसऱ्या गटात चांगली बातमी आहे. Improved ejection fraction हा आता मान्य परिणाम आहे—सुरुवातीला EF 40% किंवा कमी होता, किमान 10 अंकांनी वाढला आणि आता 40% पेक्षा अधिक आहे. हे पुरेशा लोकांमध्ये घडते, म्हणून हृदयरोगतज्ज्ञांनी त्याला स्वतंत्र नाव दिले.

वेगवेगळ्या तपासण्यांत थोडा फरक अपेक्षित असतो

एकाच अनुभवी व्यक्तीने वारंवार मोजले तरी सहसा 3 ते 4 percentage points इतका फरक पडतो आणि वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या मोजमापांत याहून अधिक फरक असू शकतो. हा तपासणीचाच गुणधर्म आहे, निष्काळजीपणा नाही. त्यामुळे दोन तपासण्यांमध्ये EF 55% वरून 50% झाला, तर तो प्रकृती बिघडल्यामुळे नव्हे तर मोजमापातील फरकामुळेही असू शकतो—म्हणून एका आकड्यापेक्षा लक्षणांसोबत पाहिलेला अनेक तपासण्यांतील कल अधिक महत्त्वाचा असतो.

खोल्यांचा आकार

रिपोर्टमध्ये मिलिमीटरमधील मोजमाप दिसतील. त्यांना सहसा LVIDd आणि LVIDs म्हटले जाते—डावी खालची खोली भरलेली असतानाची तिची रुंदी (d, diastole) आणि ती दाबून झाल्यानंतरची रुंदी (s, systole). सामान्य LVIDd साधारणपणे पुरुषांमध्ये 42–58 mm आणि महिलांमध्ये 38–52 mm असतो.

खोलीला दीर्घकाळ गरजेपेक्षा जास्त भार हाताळावा लागला तर ती ताणली जाते—गळती असलेल्या दरवाजातून (व्हॉल्व्हमधून) खूप रक्त परत येत असल्याने किंवा कमकुवत झालेला स्नायू भरपाईसाठी पसरल्याने. मोठी खोली हे ताकदीचे नव्हे, तर ताणाचे लक्षण आहे. हे दंडाच्या स्नायूच्या अगदी उलट आहे आणि अनेकांना याचे आश्चर्य वाटते.

LA म्हणजे डाव्या वरच्या खोलीच्या आकारासाठी स्वतंत्र ओळ असते. तिच्या मागच्या बाजूचा दबाव अनेक वर्षे वाढलेला राहिला तर डावी वरची खोली मोठी होते. त्यामुळे बराच काळ काहीतरी सुरू असल्याचा हा अनेकदा पहिला शांत पुरावा असतो—बाकी सर्व अजूनही सामान्य दिसत असले तरी.

याचा एक परिणाम माहीत असणे उपयोगी आहे, कारण तो अशा एका लक्षणाचा उलगडा करतो जे अनेकांना होते पण त्यांनी ते आपल्या हृदयाशी जोडलेले नसते. वायरिंगचा टायमर हृदयाच्या वरच्या भागात बसलेला असतो, आणि अनेक वर्षे ताणलेली खोली तिच्या भिंतीतून जाणाऱ्या वायरिंगला बिघडवते. म्हणूनच मोठ्या झालेल्या डाव्या वरच्या खोलीसोबत अनेकदा atrial fibrillation येते—फडफडणारी, अनियमित धडधड, जी कधी छातीत धडधड म्हणून तर कधी विनाकारण थकवा म्हणून जाणवते.

भिंतींची जाडी

IVSd आणि LVPWd म्हणजे मधली भिंत आणि मागची भिंत यांची मिलिमीटरमधील जाडी. साधारण 11 mm पेक्षा अधिक जाडीला रिपोर्टमध्ये सहसा hypertrophy—म्हणजे जाड झालेला स्नायू—असे म्हटले जाते.

कोणतीही भिंत मजबूत करण्याचे जे कारण असते, त्याच कारणाने ही भिंत जाड होते: ती अनेक वर्षे प्रतिकाराविरुद्ध ढकलत असते. सर्वांत सामान्य प्रतिकार म्हणजे अनेक वर्षांपासून असलेला उच्च रक्तदाब; अरुंद झालेला aortic दरवाजा (व्हॉल्व्ह) हेही करू शकतो.

हे दंडाच्या स्नायूच्या अगदी उलट आहे, आणि रिपोर्टमधला शब्द लोकांची दिशाभूल करतो. जाड झालेली हृदयाची भिंत अधिक ताकदवान नसते. जाड स्नायू म्हणजे अधिक ताठ स्नायू, आणि ताठ खोली धडधडींच्या मध्ये सैल होऊन नीट भरू शकत नाही—त्यामुळे जे रक्त ती घेऊ शकत नाही ते मागे राहते, आणि तिच्या मागे फुफ्फुसे आहेत. म्हणूनच जाड भिंतीसोबत अनेकदा अशा व्यक्तीतही श्रम करताना दम लागणे येते जिचा पंपिंगचा आकडा पूर्णपणे सामान्य आहे, आणि म्हणूनच hypertrophy आणि पुढचा भाग सहसा एकाच रिपोर्टमध्ये दिसतात.

भिंतीची हालचाल—RWMA

“No RWMA” ही दिलासा देणारी ओळ आहे. याचा अर्थ स्नायूचा प्रत्येक भाग सामान्यपणे हलला.

RWMA म्हणजे regional wall motion abnormality. रिपोर्टमध्ये एखाद्या भागाचे नाव असू शकते—“hypokinesia of the anterior wall” किंवा “akinetic inferior segment”. याचा अर्थ भिंतीचा एक भाग बाकीच्यांपेक्षा कमी हलतो आहे, तर बाकी सर्व सामान्यपणे हलत आहे.

हीच रचना खरा सुगावा आहे. स्नायूच्या प्रत्येक भागाला ठरावीक पाईप रक्त पुरवतो, त्यामुळे नीट न हलणारा भाग थेट त्याला रक्त देणाऱ्या पाईपकडे बोट दाखवतो—अडचण स्वतः स्नायूची असती तर संपूर्ण भिंत बाधित झाली असती, आणि फक्त एकच भाग बाधित होणे म्हणजे अडचण त्याच्या रक्तपुरवठ्याची आहे.

काही लोकांना यातूनच पहिल्यांदा कळते की त्यांना कधीतरी हृदयविकाराचा झटका येऊन गेला होता आणि त्यांना त्याची कल्पनाही नव्हती—असे बहुतेक रुग्णांच्या अपेक्षेपेक्षा अधिक वेळा घडते, विशेषतः अनेक वर्षांपासून मधुमेह असलेल्यांमध्ये. शांत असलेला भाग एकटा अडथळा सिद्ध करत नाही, पण हा प्रश्न महत्त्वाचा बनवतो आणि त्यानंतर stress test किंवा angiogram करावे लागण्याची शक्यता असलेल्या निष्कर्षांपैकी हा एक आहे.

Diastolic function—हृदय भरण्याचे अर्धे काम

इको रिपोर्टमधील बहुतेक गोंधळ याच भागात असतो आणि तुमचा EF सामान्य असला तरी हा भाग वाचण्यासारखा आहे.

दाबून रक्त बाहेर टाकणे हे फक्त अर्धे काम आहे. दोन ठोक्यांच्या मध्ये खोलीला सैल होऊन भरावे लागते. तरुण हृदय लवचीक असते—ते सहज उघडते आणि उपलब्ध असलेल्या सेकंदाच्या छोट्याशा भागात स्वतःच्या वाट्याचे रक्त स्वीकारते. वयाबरोबर आणि उच्च रक्तदाब किंवा जाड झालेली भिंत असल्यास अधिक वेगाने, स्नायू ताठ होतो.

ताठ झालेली खोली उपलब्ध वेळेत तिच्या वाट्याचे सगळे रक्त स्वीकारू शकत नाही. मोटार मजबूत असली तरी, खोली जे रक्त घेऊ शकत नाही ते तिच्या आधीच्या खोलीत मागे राहते—आणि त्यामागे फुफ्फुसे असतात. त्यामुळे कमकुवत मोटारीप्रमाणेच दबाव मागे वाढतो आणि अगदी उलट कारणामुळे तसाच दम लागतो.

म्हणूनच इजेक्शन फ्रॅक्शन पूर्णपणे सामान्य असूनही खरोखर दम लागू शकतो, आणि पंपिंग व्यवस्थित आहे असे सांगितल्यानंतरही डॉक्टर तुमची लक्षणे गांभीर्याने घेऊ शकतात.

रिपोर्टमध्ये सहसा याची grade अशी दिलेली असते:

रिपोर्टमध्ये E/A आणि E/e′ हेही दिसतील—mitral दरवाजातून (व्हॉल्व्हमधून) जाणाऱ्या रक्ताचा वेग आणि स्नायूच्या स्वतःच्या हालचालीचा वेग यांपासून काढलेली गुणोत्तरे. त्यांवरून grade ठरते. तुम्हाला त्यांचा स्वतः अर्थ लावण्याची गरज नाही; grade हा त्यांचा सारांश आहे.

दरवाजे—जेव्हा त्यातून गळती होते

प्रत्येक इको रिपोर्टमध्ये चारही दरवाजांबद्दल (व्हॉल्व्हबद्दल) दोन गोष्टी लिहिलेल्या असतात: त्यातून गळती होते का आणि तो पूर्ण उघडतो का.

गळतीला रक्त उलटे जाणे (regurgitation) म्हणतात. पूर्ण बंद न होणाऱ्या दरवाजातून (व्हॉल्व्हमधून) काही रक्त आलेल्या दिशेने परत जाते. जे रक्त पुढे जायला हवे होते ते मागे जाते—त्यामुळे खोलीला तेच रक्त दोनदा हाताळावे लागते आणि मागच्या बाजूचा दबाव वाढतो.

मागे गेलेले रक्त कुठे जाते, हे कोणत्या दरवाजातून (व्हॉल्व्हमधून) गळती होते त्यावर अवलंबून असते:

• Mitral किंवा aortic—डाव्या बाजूचे दरवाजे (व्हॉल्व्ह). मागे म्हणजे फुफ्फुसांच्या दिशेने, त्यामुळे येथे लक्षणीय गळती असल्यास दम लागतो.
• Tricuspid किंवा pulmonary—उजव्या बाजूचे दरवाजे (व्हॉल्व्ह). मागे म्हणजे शरीराच्या शिरांमध्ये, त्यामुळे येथे लक्षणीय गळती असल्यास घोटे सुजतात, मानेच्या शिरा फुगतात आणि रक्त साचलेल्या लिव्हरमुळे पोटात भरल्यासारखे वाटते.

याच्या grades trivial · mild · moderate · severe अशा असतात.

दरवाजे—जेव्हा ते पूर्ण उघडत नाहीत

ताठ होऊन पूर्ण न उघडणाऱ्या दरवाजाच्या (व्हॉल्व्हच्या) अरुंदपणाला स्टेनोसिस (stenosis) म्हणतात आणि तो कोणत्याही व्हॉल्व्हमध्ये होऊ शकतो. मोठ्या वयाच्या लोकांमध्ये aortic stenosis सर्वाधिक आढळतो.

गर्दीची खोली एका दारातून रिकामी होत आहे असे समजा. दार पूर्ण उघडे असेल तर प्रत्येक जण सहज बाहेर पडतो. आता ते दार फक्त एक-चतुर्थांश उघडा. मागचे लोक कितीही जोर लावू देत—ठरावीक संख्येनेच लोक बाहेर पडू शकतात आणि मागची गर्दी वाढते. तोच परिणाम मिळवण्यासाठी खोलीला अधिकाधिक काम करावे लागते आणि कालांतराने, सतत जास्त काम करणाऱ्या कोणत्याही स्नायूप्रमाणे, तिच्या भिंती जाड होतात.

अरुंद झालेला दरवाजा (व्हॉल्व्ह) त्याच्या मागच्या खोलीशी नेमके हेच करतो. त्यामुळे aortic stenosis आणि left ventricular hypertrophy एकाच रिपोर्टमध्ये इतक्या वेळा दिसतात. दम लागणे, छातीत घट्टपणा किंवा मेहनत करताना चक्कर येणे ही याची ठरलेली लक्षणे आहेत—कारण त्या वेळी दरवाजातून बाहेर पडू पाहणारी गर्दी सर्वांत मोठी असते.

येथील “moderate” आणि “severe” यावर व्हॉल्व्हचा उपचार करायचा की नाही हे ठरते, म्हणून stenosis ची grade शब्दांऐवजी आकड्यांवर ठरते. रिपोर्टमध्ये mmHg मधील gradient दिसेल—दरवाजाच्या (व्हॉल्व्हच्या) दोन बाजूंमधील दबावाचा फरक, जो उघडण्याची जागा कमी झाली की वाढतो—आणि cm² मधील valve area दिसेल. रिपोर्टमध्ये m/s मधील peak velocity सुद्धा असू शकते. काही करणे आवश्यक आहे का आणि असल्यास कधी, हे हृदयरोगतज्ज्ञ या आकड्यांवरून ठरवतात.

दरवाजे—रिपोर्ट यांचे वर्णन कसे करते

वरचे दोन भाग सांगतात की दरवाजा (व्हॉल्व्ह) काय करतो—त्यातून गळती होते का, तो उघडतो का. रिपोर्ट हे देखील सांगते की दरवाजा कसा आहे: तो कोणत्या ठेवणीचा बनला आहे, आणि वय किंवा एखाद्या जुन्या आजाराने त्याचे काय केले आहे. हेच ते शब्द आहेत जे लोकांना सर्वांत जास्त घाबरवतात, कारण ते एखाद्या आजाराच्या नावासारखे वाटतात. यांपैकी बहुतेक केवळ वर्णन असतात.

Sclerosis आणि रिंगमधील कॅल्शियम—वयामुळे होणारे निष्कर्ष

Aortic valve sclerosis—रिपोर्टमध्ये aortic दरवाजासाठी sclerosed, जाड झालेला (thickened) किंवा calcified असे लिहिलेले असू शकते, आणि सोबत सहसा no stenosis किंवा no significant gradient असेही असते.

हे दरवाजाचे वयाबरोबर जुने होणे आहे. हा अगदी तसाच बदल आहे जसा मोतीबिंदू (cataract) होतो—जी गोष्ट कधी गुळगुळीत आणि लवचिक होती, ती वर्षांबरोबर हळूहळू ताठ होत जाते, शरीराच्या अशा भागात जो सतत चालू असतो आणि कधीच विश्रांती घेत नाही. मोतीबिंदू कोणाच्या चुकीने होत नाही, आणि हेही होत नाही. साठीनंतरच्या रिपोर्टांमध्ये हा सर्वांत सामान्य निष्कर्षांपैकी एक आहे.

तुमच्या रोजच्या आयुष्यात याचा अर्थ काय? जवळपास नेहमीच काहीच नाही, आणि तुम्हाला काहीही जाणवणार नाही—दरवाजा थोडा ताठ नक्की झाला आहे, पण तो अजूनही नीट उघडतो, आणि तुमच्या रिपोर्टवरील no stenosis हेच सांगत आहे. यासाठी ना उपचार लागतात, ना औषध.

आणखी दोन प्रामाणिक गोष्टी. यावर लक्ष ठेवले जाते, कारण थोड्या लोकांमध्ये तो अनेक वर्षांत हळूहळू खराच अरुंदपणा बनतो—पण इथे मोतीबिंदूची तुलना थांबते. मोतीबिंदू जवळपास नेहमीच शेवटी शस्त्रक्रियेपर्यंत जातो; sclerosis झालेला aortic दरवाजा (व्हॉल्व्ह) सहसा जात नाही. ज्यांच्या रिपोर्टमध्ये ही ओळ आहे, त्यांपैकी बहुतेकांच्या पुढच्या रिपोर्टमध्येही तीच ओळ असते आणि त्यापुढे काही होत नाही. आणि शरीरातील इतर रक्तवाहिन्याही अशाच जुन्या होत आहेत याचा हा एक शांत इशारा आहे—हे रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल आणि साखर नियंत्रणात ठेवण्याचे कारण आहे, स्वतः हृदयाचा आजार नाही.

Mitral annular calcification (MAC) हीच गोष्ट दुसऱ्या जागी घडते: कॅल्शियम mitral दरवाजा ज्या रिंगवर (कड्यावर) बसतो त्या रिंगमध्ये साचते, पानांमध्ये नव्हे. हे वयाबरोबर सामान्य आहे, आणि मधुमेह व किडनीच्या त्रासात अधिक. सहसा यात काही करावे लागत नाही, तरी जास्त साचल्यास तो व्हॉल्व्ह थोडा ताठ करू शकतो किंवा त्यात थोडी गळती आणू शकतो, आणि तसे असल्यास रिपोर्टमध्ये तसे लिहिलेले असेल.

Bicuspid aortic valve—दरवाजा कोणत्या ठेवणीचा बनला आहे

Bicuspid aortic valve (BAV) म्हणजे जन्मापासूनच नेहमीच्या तीनऐवजी दोन पानांचा दरवाजा. ही इजा नाही आणि ती कोणी घडवलेली नाही. हृदयात जन्मतःच आढळणारी ही सर्वांत सामान्य भिन्नता आहे—साधारण पन्नास ते शंभरात एका व्यक्तीत—आणि अनेकदा दशकानुदशके अगदी व्यवस्थित काम करतो.

यातून पुढे जे होते ते सरळ हिशेब आहे: जे काम सहसा तीन पानं वाटून घेतात, तेच दोन पानांना करावे लागते, त्यामुळे प्रत्येक पानावर झीज जास्त पडते. म्हणूनच bicuspid दरवाजा तीन पानांच्या दरवाजापेक्षा आयुष्यात लवकर ताठ होऊ लागतो किंवा गळू लागतो—अनेकदा ऐंशीऐवजी पन्नास-साठीत. यामुळेच त्यावर उपचार करण्याऐवजी वेळोवेळी त्याची तपासणी केली जाते.

यासोबत दोन गोष्टी चालतात. त्याच तपासणीत दरवाजाच्या अगदी पुढची महाधमनी (aorta) देखील मोजली जाते, कारण bicuspid व्हॉल्व्हसोबत अनेकदा महाधमनीची भिंत थोडी रुंद असते आणि तिच्यावर लक्ष ठेवणे योग्य असते. आणि हे कुटुंबात चालत असल्याने, आई-वडील, भाऊ-बहीण किंवा मुलाला स्वतःचा एक साधा इको करून घ्यायला सहसा सुचवले जाते.

bicuspid व्हॉल्व्ह असलेल्या बहुतेक लोकांना वेळोवेळी तपासणीखेरीज आणखी काही लागत नाही—या तपासण्या यासाठीच असतात की दरवाजा कधी खरोखर अरुंद होऊ लागला, तर तो उशिरा नव्हे तर लवकर लक्षात यावा.

Mitral valve prolapse—फुगणारा दरवाजा

Myxomatous mitral valve किंवा mitral valve prolapse (MVP): mitral दरवाजाची पानं थोडी मऊ, जाड आणि सैल होतात, त्यामुळे नीट एकमेकांना भिडण्याऐवजी हृदय दाबले जाताना ती वरच्या खोलीकडे फुगून (billow) येतात.

हे एक सामान्य वर्णन आहे आणि अनेक लोकांमध्ये दरवाजा तरीही नीट बंद होतो, त्यामुळे गळती कमी किंवा अजिबात नसते आणि तुम्हाला काहीही जाणवत नाही. महत्त्व या शब्दाचे नाही—महत्त्व याचे आहे की या फुगण्यामुळे रक्त मागे जात आहे का, आणि त्यामुळे खोल्यांचा आकार बदलला आहे का. गळती trivial किंवा mild असेल आणि खोल्या सामान्य असतील, तर हा उपचार करण्याचा नव्हे, लक्ष ठेवण्याचा दरवाजा (व्हॉल्व्ह) आहे.

Rheumatic heart disease—हा मात्र महत्त्वाचा

Rheumatic heart disease (RHD) म्हणजे रूमॅटिक फीव्हर (rheumatic fever) ने मागे सोडलेली इजा—घशाच्या एका इन्फेक्शनला शरीराने दिलेली ही प्रतिक्रिया असते, जी सहसा लहानपणी, तपासणीच्या कित्येक वर्षे किंवा दशके आधी झालेली असते.

ती सूज प्रत्यक्षात काय करते हे समजून घेणे महत्त्वाचे. दरवाजाची पानं प्रत्येक वेळी उघडताना एकमेकांपासून स्वच्छ बाजूला व्हावी लागतात. दीर्घकाळची सूज जिथे पानं एकमेकांना भिडतात त्या कडा एकमेकांना अशा चिकटवते जणू डिंक लावला आहे—आणि एकदा चिकटल्यावर त्या पुन्हा कधीच पूर्ण वेगळ्या होत नाहीत. दरवाजा तुटलेला किंवा वाकडा झालेला नाही. त्याची पानं फक्त एकमेकांपासून दूर होत नाहीत, त्यामुळे जो रुंद रस्ता असायला हवा होता तो एक फट बनून राहतो.

हे पुढे नेले की लक्षणे आपोआप समजतात. बहुतेकदा mitral दरवाजा बाधित होतो, त्यामुळे डाव्या वरच्या खोलीतून रक्त वेगाने बाहेर पडू शकत नाही. ते अरुंदपणाच्या मागे साचत जाते, आणि त्या खोलीच्या मागे फुफ्फुसे आहेत—म्हणून सर्वांत आधी दम लागणे जाणवते, सुरुवातीला जिने चढताना किंवा घाईने चालताना, नंतर झोपल्यावरही. ताणलेली वरची खोली तिच्या भिंतीतून जाणाऱ्या वायरिंगलाही बिघडवते, म्हणूनच यासोबत अनेकदा अनियमित, फडफडणारी धडधड येते. आणि तीच सूज पानांना धरून ठेवणाऱ्या दोऱ्या जाड व आखूड करत असल्याने, रूमॅटिक दरवाजा अरुंद होण्यासोबतच अनेकदा गळकाही होतो—तुमच्या रिपोर्टमध्ये दोन्ही लिहिलेले असू शकतात.

दूर करण्यासारखा गैरसमज: ते इन्फेक्शन आता तुम्हाला नाही. घशाचे ते इन्फेक्शन दशकांपूर्वी संपले असून आता बरे करण्यासारखे काही शिल्लक नाही. जे उरले आहे ती त्याने मागे सोडलेली खूण आहे. अनेक रुग्ण जे पेनिसिलिन वर्षानुवर्षे घेत राहतात, ते त्या जुन्या इजेवरचे उपचार नाहीत—ते पुढचा झटका टाळण्यासाठी आहे, म्हणजे इजा आणखी वाढू नये.

येथे सांगितलेल्या निष्कर्षांपैकी हा असा आहे जो कमी वयाच्या व्यक्तीत सर्वाधिक दिसतो, भारतात तो सामान्य आहे, आणि त्यावर बारकाईने लक्ष ठेवले जाते. व्हॉल्व्ह पुरेसा अरुंद झाला की तो बलूनने उघडता येतो किंवा गरज पडल्यास बदलता येतो—पण ते करायचे की नाही आणि केव्हा, हा निर्णय तुमचे हृदयरोगतज्ज्ञ तुमच्या आणि तुमच्या कुटुंबासोबत मिळून घेतात.

फुफ्फुसांतील दबाव—PASP

हा अनेकदा mmHg मधील अंदाज म्हणून दिला जातो आणि कधीकधी “no evidence of pulmonary hypertension” असेही लिहिलेले असते. PASP म्हणजे हृदयाकडून फुफ्फुसांकडे रक्त नेणाऱ्या नळ्यांमधील दबाव.

तो सहसा कारण नसून परिणाम असतो. हृदयाची डावी बाजू रक्त सहजपणे स्वीकारू शकत नसेल—कमकुवत मोटार, ताठ खोली, गळका किंवा अरुंद दरवाजा (व्हॉल्व्ह)—तेव्हा दबाव ज्या वाटेने रक्त आले त्याच वाटेने मागे परततो, आणि ती वाट फुफ्फुसांवर संपते. म्हणून वाढलेला PASP ही अनेकदा रिपोर्टमधली तीच कहाणी असते, फक्त एक पाऊल मागून वाचलेली—आणि दम लागणे हेच लक्षण इकोचे इतके निष्कर्ष एकमेकांशी का जोडते, याचे हे एक कारण आहे.

दोन सावधगिरीच्या गोष्टी. tricuspid दरवाजातून (व्हॉल्व्हमधून) मागे जाणाऱ्या रक्ताच्या छोट्या धारेच्या वेगावरून तो अप्रत्यक्षपणे काढला जातो, त्यामुळे तो प्रत्यक्ष मोजमाप नसून अंदाज असतो. आणि एका तपासणीत किंचित वाढलेला आकडा रिपोर्टमधील इतर सर्व गोष्टींसोबत वाचला जातो—एकटा नाही.

IVC, pericardium आणि इतर ओळी

• IVC—रक्त हृदयाकडे परत आणणारी मोठी शीर. रिपोर्टमध्ये तिची रुंदी आणि श्वास आत घेताना ती दबते का हे नमूद केलेले असते. न दबणारी रुंद शीर म्हणजे सगळ्या यंत्रणेत रक्त जास्त भरलेले असण्याची शक्यता; सामान्य आणि दबणारी शीर दिलासा देणारी असते.
• Pericardial effusion—हृदयाभोवतीच्या पातळ पिशवीतील द्रव. थोडा द्रव असणे सामान्य असून अनेकदा त्याचा काही अर्थ नसतो; जास्त द्रवावर लक्ष ठेवले जाते, कारण मोठ्या प्रमाणात साचलेला द्रव हृदयावर दाब देऊ शकतो.
• TAPSE—उजवी खालची खोली किती व्यवस्थित हलते याचे मिलिमीटरमधील मोजमाप. सुमारे 17 mm किंवा त्यापेक्षा अधिक सहसा सामान्य असते.
• “No clot”, “no vegetation”, “aortic root normal”—या गोष्टी खास शोधल्या गेल्या आणि आढळल्या नाहीत. त्या नसल्याची नोंद राहावी म्हणून रिपोर्टमध्ये त्यांचा उल्लेख केला जातो.

निष्कर्ष

शेवटच्या काही ओळी म्हणजे impression किंवा conclusion: महत्त्वाच्या गोष्टींचा sonographer किंवा हृदयरोगतज्ज्ञाने दिलेला सारांश. तो आधी वाचा आणि मग त्याच्या वरच्या ओळींकडे त्यामागचा पुरावा म्हणून पाहा.

दोन प्रामाणिक सूचना. हा रिपोर्ट तपासणी सांगणाऱ्या डॉक्टरांसाठी त्यांच्या संक्षिप्त भाषेत लिहिलेला असतो. आणि तो फक्त या तपासणीचा सारांश असतो—तुमचा आजाराचा इतिहास, शारीरिक तपासणी, रक्त तपासण्या किंवा मागचा इको यांचा नाही. या सगळ्यांमुळे त्याचा अर्थ बदलू शकतो.

असामान्य इकोनंतर काय होते

सहसा क्रम असा असतो: कारण शोधा, त्यावर उपचार करा आणि हृदयाने उपचारांना कसा प्रतिसाद दिला हे पाहण्यासाठी काही महिन्यांनी पुन्हा तपासणी करा.

कारण शोधताना इतर तपासण्या केल्या जातात—रक्त तपासण्या, ECG, अनेकदा stress test आणि पाईप हे संभाव्य कारण वाटल्यास कधीकधी angiogram. इको सहसा काही आठवड्यांनी नव्हे तर काही महिन्यांनी पुन्हा केला जातो, कारण हृदय उपचारांना हळूहळू प्रतिसाद देते आणि जवळजवळ केलेल्या दोन तपासण्यांमध्ये बहुतेक वेळा वर सांगितलेला मोजमापातील फरकच दिसतो.

रिपोर्टमध्ये एखादी procedure करावी लागू शकते असे म्हटले असेल, तर त्यात नेमके काय होईल आणि ती आत्ताच का सुचवत आहेत हे हृदयरोगतज्ज्ञांना समजावून सांगायला सांगा—आणि कुटुंबातील एखाद्या व्यक्तीला सोबत न्या. हा संवाद उपचारांचा भाग आहे, त्यावरील अतिरिक्त गोष्ट नाही.

Common questions

EF 45% धोकादायक आहे का?

EF 45% सामान्यपेक्षा कमी आहे, पण ती तातडीची परिस्थिती नाही आणि हृदयरोगशास्त्रात उपचारांनी चांगली सुधारणा होऊ शकणाऱ्या निष्कर्षांपैकी हा एक आहे. मोटारने जितके रक्त बाहेर ढकलायला हवे त्यापेक्षा ती कमी ढकलते, असा याचा अर्थ. त्यामुळे डॉक्टर कारण शोधतील—बहुतेक वेळा बंद रक्तवाहिन्या, अनेक वर्षांचा उच्च रक्तदाब किंवा हृदयाच्या स्नायूचीच समस्या. हृदय निकामी होण्यावरील आधुनिक औषधांनी मोठ्या प्रमाणातील लोकांचे इजेक्शन फ्रॅक्शन सुधारते आणि काही वेळा पुन्हा सामान्य मर्यादेत येते.

EF 60% म्हणजे 40% blockage आहे का?

नाही. इको रिपोर्टचा सर्वाधिक वेळा केला जाणारा हा चुकीचा अर्थ आहे. इजेक्शन फ्रॅक्शन म्हणजे प्रत्येक वेळी दाबल्यावर खोलीतील बाहेर जाणाऱ्या रक्ताचा भाग; तुमच्या रक्तवाहिन्या किती बंद आहेत याचे ते मोजमाप नाही. EF 60% म्हणजे सामान्य पंपिंग. 2D इकोमध्ये coronary arteries अजिबात दिसत नाहीत—blockage ची तपासणी TMT, CT angiogram किंवा नेहमीच्या angiogram ने केली जाते.

माझा EF सामान्य आहे, तरी मला दम का लागतो?

कारण दाबून रक्त बाहेर टाकणे हे फक्त अर्धे काम आहे. दोन ठोक्यांच्या मध्ये खोलीला सैल होऊन भरावेही लागते आणि ताठ झालेली खोली उपलब्ध वेळेत तिच्या वाट्याचे सगळे रक्त घेऊ शकत नाही. ती जे रक्त घेऊ शकत नाही ते मागे राहते आणि तिच्यामागे फुफ्फुसे असतात. याला diastolic dysfunction म्हणतात आणि इजेक्शन फ्रॅक्शन पूर्णपणे सामान्य असतानाही त्यामुळे दम लागतो. गळती असलेला किंवा अरुंद व्हॉल्व्ह, रक्ताची कमतरता, thyroid चा आजार आणि फुफ्फुसांचा आजार यांमुळेही असे होऊ शकते.

माझ्या रिपोर्टमध्ये trivial किंवा mild mitral regurgitation आहे. माझा व्हॉल्व्ह खराब झाला आहे का?

सहसा नाही. आजच्या मशीन इतक्या संवेदनशील आहेत की पूर्णपणे सामान्य असलेल्या अनेक हृदयांमध्ये एक-दोन दरवाजांमधून (व्हॉल्व्हमधून) किंचित उलटा रक्तप्रवाहही त्या शोधतात. एकटे trivial किंवा mild grade हे सहसा आजाराचे निदान नसून सामान्य व्हॉल्व्हचे वर्णन असते. grade किती आहे, त्यामुळे हृदयाच्या खोल्यांचा आकार बदलला आहे का आणि वर्षांनुसार त्यात बदल होतो का, या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.

मागच्या वर्षी माझा EF 55% होता आणि आता 50% आहे. माझे हृदय आणखी बिघडले आहे का?

असेलच असे नाही. इजेक्शन फ्रॅक्शन मोजले जाते, वजन केले जात नाही: एकाच अनुभवी व्यक्तीने वारंवार केलेल्या मोजमापांत सहसा सुमारे 3 ते 4 percentage points इतका फरक असतो आणि वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या मोजमापांत अधिक फरक असू शकतो. दोन तपासण्यांतील 5 अंकांचा बदल ही खरी घसरण नसून मोजमापातील तफावतही असू शकते. म्हणून हृदयरोगतज्ज्ञ एका आकड्यावर प्रतिक्रिया देण्याऐवजी अनेक तपासण्यांतील कल तुमच्या लक्षणांसोबत पाहतात.

सामान्य इजेक्शन फ्रॅक्शन किती असते?

American Society of Echocardiography नुसार संदर्भ मर्यादा पुरुषांसाठी 52 ते 72 टक्के आणि महिलांसाठी 54 ते 74 टक्के आहे. भारतातील बहुतेक लॅब रिपोर्टच्या टेम्पलेटवर 55 ते 70 टक्के अशी सोपी मर्यादा छापतात. कोणत्याही वयात आणि स्त्री किंवा पुरुष दोघांमध्येही 50 टक्क्यांपेक्षा कमी इजेक्शन फ्रॅक्शन सामान्य असण्याची शक्यता कमी आहे आणि त्याबद्दल डॉक्टरांशी बोलणे आवश्यक आहे.

इको रिपोर्टमुळे मला काम किंवा व्यायाम थांबवावा लागेल का?

फक्त रिपोर्ट पाहून हा निर्णय घेऊ नका. किती श्रम करणे योग्य आहे हे हा निष्कर्ष का आला, तुमची लक्षणे कोणती आहेत आणि तपासणीत आणखी काय दिसले यावर अवलंबून असते—अनेक लोकांसाठी देखरेखीखालील व्यायाम ही टाळायची गोष्ट नसून उपचारांचाच भाग असतो. तुमच्यासाठी किती हालचाल सुरक्षित आहे हे हृदयरोगतज्ज्ञांना स्पष्टपणे विचारा.

माझ्या रिपोर्टमध्ये असे इतके आकडे का आहेत ज्यांचे स्पष्टीकरण मला कुठेच सापडत नाही?

इको रिपोर्ट तुमच्यासाठी नव्हे, तर तपासणी सांगणाऱ्या डॉक्टरांसाठी लिहिलेला असतो आणि महत्त्व असो वा नसो, घेतलेले प्रत्येक मोजमाप त्यात नोंदवलेले असते. बहुतेक ओळी सामान्य असतील आणि त्यांची कधीही चर्चा होणार नाही. शेवटचे impression हा डॉक्टरांनी सारांश सांगण्यासाठी वापरायचा भाग आहे आणि त्याच्या वरच्या ओळी त्यामागचा पुरावा आहेत.